Çerez Tercihleri

Sitemizde hangi içeriklerin yüklenmesine izin verdiğinizi buradan yönetebilirsiniz. Seçiminizi dilediğiniz zaman sayfanın altındaki “Çerez tercihlerim” bağlantısından değiştirebilirsiniz.

Zorunlu

Her zaman açık

Sitenin temel işlevleri için gereklidir ve kapatılamaz.

  • Oturum çerezi — üye girişinizin güvenle sürdürülmesi
  • Tercih kaydı — çerez seçiminizin bu tarayıcıda 12 ay boyunca hatırlanması
  • Güvenlik doğrulaması — formlarda kötüye kullanımın önlenmesi (Cloudflare Turnstile, etkin olduğunda)

Üçüncü Taraf İçerikler

Bu izin, sitemizdeki harita (OpenStreetMap Vakfı, Birleşik Krallık) ve Instagram gönderilerinin (Meta Platforms Ireland Ltd., İrlanda / Meta Platforms, Inc., ABD) bu kuruluşların sunucularından yüklenmesine olanak tanır. Bu durumda IP adresiniz ve tarayıcı bilgileriniz yurt dışındaki bu kuruluşlara iletilir; bu ülkelerde kişisel verileriniz Türkiye'deki düzeyde korunmayabilir. İzninizi “Çerez tercihlerim” bağlantısından dilediğiniz an geri alabilirsiniz.

Ayrıntılı bilgi: Çerez Politikası · Aydınlatma Metni

Kurtalan · Siirt Birlik · Dayanışma · Kardeşlik

Üye Ol

Tarihçe

Garzan'dan Bugüne Pençenari

Kurtalan'ın eski adıyla Garzan'da kök salmış Pençenari'nin adını, kollarını, önderlerini ve yaşayan kültürel mirasını; arşiv belgeleri, akademik çalışmalar ve aile hafızası ışığında anlatıyoruz.

  • Yaklaşık 9 dakikalık okuma
  • 9 bölüm
  • 12 kaynak
İçindekiler Pençenari adı ve kökeni
  1. Pençenari adı ve kökeni
  2. Garzan'dan Kurtalan'a
  3. Kollar ve aileler
  4. Çeto ailesi ve konfederasyon dönemi
  5. Birinci Dünya Savaşı ve sonrası
  6. Kültürel miras
  7. Bugün Pençenari
  8. Zaman çizelgesi
  9. Kaynakça

Pençenari adı ve kökeni

Pençenari, Siirt'in Kurtalan ilçesi ve çevresinde, tarihî adıyla Garzan yöresinde yaşayan köklü bir aşiret topluluğudur. Ad, kaynaklarda farklı yazımlarla karşımıza çıkar: Osmanlı resmî yazışmalarında “Pençinar aşireti” biçimi kullanılır; Kürtçe kaynaklarda ve gündelik dilde ise Pencinarî, Pençenarî ve Pencenarî yazımları yaygındır.1, 6

  • PençinarOsmanlı belgeleri
  • PencinarîKürtçe kaynaklar
  • PençenarîGündelik kullanım
  • PencenarîGündelik kullanım
  • PençenariDerneğimizin yazımı

Dönemin önderi Bişarê Çeto da 1912'de devlete gönderdiği bir telgrafı “Pençinarî Çetozâde Beşar” diye imzalamıştır.1 Yani bu ad, yalnızca dışarıdan verilmiş bir etiket değil, topluluğun kendini tanımladığı bir kimliktir.

Adın kökenine dair elimizde kesin bir belge bulunmuyor. Aile ve köy anlatılarında farklı rivayetler yaşatılsa da bunlar henüz yazılı kaynaklarla doğrulanabilmiş değildir. Daha sağlam bilgiler topluluğun yakın geçmişine ilişkindir: Osmanlı kayıtlarına dayanan çalışmalara göre Pençinar, Alikan ve Reşkotan gibi kalabalık aşiretler, iskân edilmeden önce Muş yöresindeki yaylalar ile Garzan'daki kışlaklar arasında mevsimlik göçlerle yaşıyordu. Fransız coğrafyacı Vital Cuinet'nin 1891'de yayımlanan verilerine göre Pençinar, yaklaşık dört yüz çadırla bölgenin en kalabalık aşiretiydi.1

Garzan'dan Kurtalan'a

Garzan, bugün Siirt ile Batman arasında kalan ve aynı adı taşıyan Garzan Çayı'nın suladığı bölgenin tarihî adıdır. 19. yüzyılın sonlarında Bitlis Vilayeti'ne bağlı Siirt Sancağı'nın bir kazası olan Garzan; Rızvan, Melfan ve Barınç nahiyeleri ile 173 köyden oluşuyordu.1

Cuinet'nin verilerine göre bu dönemde kazada yaklaşık 13.000 kişi yaşıyor; Müslümanlar, Ermeniler, Süryaniler ve Ezidiler aynı coğrafyayı paylaşıyordu. Bez, kilim, keçe, aba ve kuşak dokumacılığı yaygındı; Melfan, Çay ve Salha'daki tuzlalar bölgenin önemli üretim merkezleri arasındaydı.1

Kazanın merkezi uzun yıllar bir köyden diğerine taşındı. Ansiklopedik kaynaklara göre 1 Haziran 1938 tarihli bir kanunla merkez Misriç köyüne alındı; hem ilçe hem de ilçe merkezi “Kurtalan” adını aldı. Taşınma fiilen, demiryolunun Kurtalan'a ulaştığı 1944 yılında tamamlandı.8, 4 Bugünkü ilçe merkezinin temeli olan Misriç köyünün, Mala Faro mensuplarınca kurulduğu anlatılır.8

Yayımlanmış kaynaklarda Pençenari ailelerinin yaşadığı yerleşimler arasında şu köyler sayılır:9

  • KonakpınarEynqesir
  • GüzeldereGozelderê
  • DemirkuyuBeysatun
  • Gözpınar
  • ÜçpınarBîşêr
  • TeylanTêlan
  • AkçalıBaqird
  • ŞenköyBîra Kurêdiya
  • Kılıçlı
  • Erdurağı
  • Gürgöze
  • AğaçlıpınarAyndarê
  • YürekverenBinof

Bu liste eksiksiz değildir. Osmanlı belgelerinde Aynkasr olarak geçen Eynqesir, yani bugünkü Konakpınar ise Çeto ailesinin tarihî merkezi olarak ayrı bir yere sahiptir.1

Kollar ve aileler

Pençenari, tek bir soydan çok, ortak bir ad ve dayanışma etrafında birleşmiş kolların oluşturduğu bir topluluktur. Derneğimizin adındaki “konfederasyon” sözcüğü de bu kollar birliğini anlatır.

Osmanlı arşiv belgelerine dayanan akademik bir çalışma, aşiretin yedi kabileden oluştuğunu kaydeder: Ferhikan, Mala Şemdin, Mala Faro, Musikan, Kurdikan, Veliyan ve Miradan.1 Bugün bu kollar topluluk içinde ve derneğimizin duyurularında gündelik dildeki adlarıyla anılır; bazı yerel kaynaklar Kejan'ı da ayrı bir kol olarak sayar.10, 11

  • Mala Faro Arşivde: Mala Faro Çeto ailesinin mensup olduğu kol
  • Mala Şemdin Arşivde: Mala Şemdin Aile anlatılarına göre önderliği bir dönem üstlenmiş kol
  • Mıradi Arşivde: Miradan
  • Musıka Arşivde: Musikan (Muskan)
  • Kürdika Arşivde: Kurdikan
  • Weliya Arşivde: Veliyan
  • Ferxıka Arşivde: Ferhikan
  • Kejan Yerel kaynaklarda: Kejıka Bazı yerel kaynaklarda sekizinci kol olarak sayılır

Kaynaklardaki sayılar da birbirini tutmaz: Arşiv belgeleri yedi kabileden, yerel kaynaklar sekiz koldan, 1908-1909'da bölgede İngiliz konsolosluğunda görev yaptığı belirtilen Arshak Safrastian ise beş aşiretten oluşan bir birlikten söz eder.1, 5 Bu fark, kollar arasındaki ilişkilerin dönemden döneme değiştiğini ve sayımın kimin gözünden yapıldığına bağlı olduğunu gösteriyor olabilir. Aile anlatılarına göre konfederasyonun önderliği bir dönem Mala Şemdin'deydi; daha sonra bu rol Mala Faro'ya geçti.7

Çeto ailesi ve konfederasyon dönemi

19. yüzyılın son çeyreğinde konfederasyonun önde gelen ailesi, Mala Faro koluna mensup Çeto ailesiydi. Osmanlı belgelerinde “Çeto Ağa bin İskân bin Kasım” olarak geçen Çeto Ağa, 1880'de Eynqesir'den alınarak önce Diyarbakır'a, ardından Sivas'a gönderildi; 1890'da Siirt'te vefat etti. Oğulları Bişar, Cemil, Genco ve Abdülmecid'di.1

Babasının ardından topluluğun başına geçen Bişarê Çeto, yaklaşık çeyrek asır boyunca Garzan'ın en etkili isimlerinden biri oldu. Bu yıllar, merkezî devletin vergi, askerlik ve asayiş alanlarında denetimini artırmaya çalıştığı, aşiretlerin ise eski düzenlerini korumak istediği gergin bir dönemdir. Osmanlı resmî yazışmaları Çeto kardeşlerini “eşkıya” olarak anar ve üzerlerine defalarca askerî birlik gönderildiğini kaydeder. Aynı belgeler, kardeşlerin devletle yazıştığını, af dilediğini, zaman zaman affedildiğini ve Bişar'ın 1912'de Balkan Savaşı için bin gönüllüyle cepheye gitmeyi önerdiğini de gösterir.1

Ayrıntılı sayfa Bişarê Çeto Pençenari Konfederasyonu'nun tarihî önderi: hayatı, dönemi, ölümüne dair farklı anlatımlar ve dengbêj hafızasındaki yeri. Sayfaya gidin

Birinci Dünya Savaşı ve sonrası

Birinci Dünya Savaşı başladığında Bişarê Çeto, cepheye katılması şartıyla affedildi ve yaklaşık dört yüz gönüllüyle İran Azerbaycanı'ndaki cepheye gitti. Osmanlı kayıtlarına göre 26 Ocak 1915'te Rus kuvvetleriyle girilen bir çatışmada hayatını kaybetti; 3. Ordu Komutanlığı'nın bir raporu, onun Hoy Muharebesi'nde şehit düştüğünü bildirir.1, 2 Siirt yöresinden başka aşiret reisleri ve din adamları da aynı yıllarda Rus cephesinde savaştı.2

Bişar'ın ardından topluluğun başına kardeşi Cemilê Çeto geçti.1 Cemil'in adı, 1916'da 16. Kolordu Komutanı Mustafa Kemal Paşa'nın Garzan ziyaretinde ve 1919'da Paşa'nın kendisine gönderdiği telgraflarda geçer.1, 2, 3 Millî Mücadele ve Cumhuriyet'in ilk yıllarının çalkantılı ortamında yaşananlar ise kaynaklarda farklı biçimlerde anlatılır; ayrıntılarını Bişarê Çeto sayfamızda bulabilirsiniz.

Cumhuriyet döneminde aşiret yapısının idari ağırlığı giderek azaldı; topluluk hayatı köy, toprak ve akrabalık bağları etrafında yeniden şekillendi. Demiryolunun 1944'te Kurtalan'a ulaşmasıyla ilçe, bölgenin önemli ulaşım noktalarından biri hâline geldi; Kurtalan, bugün de hattın son istasyonudur.4, 8

Kültürel miras

Pençenari'nin hafızası en canlı biçimde sözlü kültürde yaşar. Kuşaktan kuşağa aktarılan anlatılar; atalarımızın adlarını, yaşadıkları yerleri ve değer verdikleri ilkeleri bugüne taşımıştır.

  • Dengbêjlik

    Dengbêjlerin Bişarê Çeto ve dönemi üzerine söylediği kilamlar, bu hafızanın en güçlü taşıyıcılarıdır. Bunların bir kısmı Salihê Qûbînê, Teyîboyê Sêrtî ve İbrahîmê Pîrikî gibi dengbêjlerin seslendirmeleriyle kayda geçmiştir.12

  • Misafirperverlik

    Konukseverlik bu mirasın merkezindedir. Kapıya gelen misafirin “Tanrı misafiri” sayılıp korunması, kuşaktan kuşağa aktarılan bir ilkedir.

  • Uzlaşma ve barış geleneği

    Anlaşmazlıkların şeyhlerin, kanaat önderlerinin ve aile büyüklerinin aracılığıyla sulh yoluyla çözülmesi köklü bir gelenektir.

  • Düğün ve taziye dayanışması

    Düğünlerde ve taziyelerde ailelerin bir araya gelmesi, sevincin ve acının birlikte taşınması Pençenari dayanışmasının en görünür yüzüdür. Bayramlarda büyükleri ziyaret etmek ve küsleri barıştırmak da bu geleneğin parçasıdır.

Bugün Pençenari

Bugün Pençenari aileleri, Kurtalan ve Siirt başta olmak üzere yurt içinde pek çok şehirde ve yurt dışında yaşamaktadır. Göç, eğitim ve çalışma hayatı aileleri farklı coğrafyalara dağıtmış olsa da ortak köke duyulan bağlılık canlılığını korumaktadır.

Pençenari Konfederasyonu Derneği, bu geniş topluluğu ortak bir çatı altında buluşturmak için çalışır. Şecere ve aile tarihlerini kayıt altına almak, dengbêj mirasını ve sözlü tarihi korumak, dayanışmayı ve hemşehrilik bağlarını güçlendirmek bu çalışmaların başında gelir. Geçmişi bütün karmaşıklığıyla öğrenmek ve gelecek kuşaklara doğru ve onurlu biçimde aktarmak, derneğimizin temel ilkelerindendir.

Derneğimizi tanıyın Üyelik hakkında

Zaman çizelgesi

Belgelerle izlenebilen başlıca dönüm noktaları. Kesinleşmemiş tarihler “kaynaklara göre” ibaresiyle işaretlenmiştir.

  1. 1880

    Çeto Ağa Eynqesir'den alınır

    Mala Faro kolundan Çeto Ağa, yetkililerin kararıyla önce Diyarbakır'a, ardından Sivas'a gönderilir.

    Kaynak: Olgun 2017

  2. 1890

    Bişarê Çeto dönemi başlar

    Çeto Ağa Siirt'te vefat eder; oğlu Bişarê Çeto topluluğun önderi olarak öne çıkar.

    Kaynak: Olgun 2017

  3. 1891

    Garzan'ın en kalabalık aşireti

    Vital Cuinet'nin verilerine göre Garzan kazasında yaklaşık 13.000 kişi yaşar; Pençinar, yaklaşık dört yüz çadırla kazanın en kalabalık aşiretidir.

    Kaynak: Olgun 2017 (Cuinet 1891)

  4. 15 Aralık 1912

    Balkan Savaşı için gönüllü teklifi

    Bişarê Çeto, “Pençinarî Çetozâde Beşar” imzalı telgrafla bin gönüllüyle cepheye gitmeyi önerir.

    Kaynak: Olgun 2017

  5. 26 Ocak 1915

    Bişarê Çeto'nun ölümü

    Hoy yöresinde Rus kuvvetleriyle girilen bir çatışmada hayatını kaybeder; topluluğun başına kardeşi Cemilê Çeto geçer.

    Kaynak: Olgun 2017; Özdağ 2023

  6. 29 Kasım 1916

    Mustafa Kemal Paşa'nın Garzan yolculuğu

    16. Kolordu Komutanı Mustafa Kemal Paşa, Garzan'a giderken yolda Cemilê Çeto ile karşılaşır.

    Kaynak: Çeçen 2025

  7. 1919 baharı

    Yatıştırılan gerginlik

    Cemil Çeto ile bölgedeki bazı aşiretler arasında çıkan gerginlik, yetkililerin nasihatleriyle çatışmaya varmadan yatıştırılır.

    Kaynak: Olgun 2017

  8. 13 Ağustos 1919

    “Garzan'da Rüesadan Cemil Çeto Bey'e”

    Mustafa Kemal Paşa, Cemilê Çeto'yu Müdafaa-i Hukuk teşkilatını bölgede kurmaya davet eden telgrafını gönderir.

    Kaynak: Olgun 2017; Özdağ 2023

  9. 1 Haziran 1938 Kaynaklara göre

    Garzan, Kurtalan olur

    İlçe merkezinin Misriç'e taşınmasını ve ilçenin “Kurtalan” adını almasını öngören kanun çıkarılır.

    Kaynak: Vikipedi, “Kurtalan”

  10. 14 Ağustos 1944

    Demiryolu Kurtalan'da

    Demiryolu Kurtalan'a ulaşır; ilçe merkezi fiilen Misriç'e taşınır.

    Kaynak: Sevinç 2023; Vikipedi

  11. Bugün

    Dernek çatısı altında

    Farklı şehirlere dağılmış Pençenari aileleri, Pençenari Konfederasyonu Derneği çatısı altında yeniden bir araya geliyor.

Kaynakça

  1. Said Olgun, “Beşar ve Cemil Çeto Kardeşlerin Garzan Bölgesindeki Eşkıyalık Faaliyetleri (1888-1920)”, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 16/31 (2017), s. 33–56.

    Osmanlı arşiv belgelerine dayanır. Vital Cuinet'nin La Turquie d'Asie (1891) adlı eserindeki nüfus verilerini de aktarır.

    DergiParkTam metin (PDF)

  2. Suat Özdağ, “Millî Mücadele Döneminde Siirt”, Millî Mücadele'nin Yerel Tarihi 1918-1923, Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA), 2023.

    TÜBA (PDF)

  3. Yakup İskender Çeçen, “16. Kolordu Kumandanı Mustafa Kemal Paşa'nın Siirt Ziyaretleri”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, XLI/112 (2025), s. 489–523.

    ATAM Dergisi

  4. Hikmetullah Sevinç, “1920-1946 Yılları Arasında Siirt Yöresinde Seçilmiş veya Seçilmeye Namzet Mebus Adayları Bağlamında Siyaset”, Fikriyat, 3/2 (2023), s. 79–100.

    DergiPark (PDF)

  5. Arshak Safrastian, Kurds and Kurdistan, Londra: Harvill Press, 1948, s. 9–13. Türkçe çevirisi: “Bişarê Çeto'nun Hikâyesi”, çev. Baran Zeydanlıoğlu, Bernamegeh.

    Çeviri ve özgün metin, yazarın döneme ilişkin siyasi yorumlarını içerir; derneğimiz bu yorumları benimsemez.

    Internet ArchiveTürkçe çeviri

  6. Nezirê Cibo, Kürt Tarihinde Garzan ve Pencinarîler, İstanbul: İBV Yayınları, 2016.

    İsmail Beşikçi'nin “Pencinarîler I” başlıklı tanıtım yazısı üzerinden.

    Tanıtım yazısı

  7. Mücahit Özden Hun, “Bir Zamanlar Kürdistan'da, Garzan”, Hun Academy, 2023.

    Yazarın aile büyüklerinden ve bölge halkından derlediği sözlü anlatılara dayanır.

    Hun Academy

  8. “Kurtalan”, Vikipedi ve Wikipedia maddeleri.

    VikipediWikipedia

  9. “Konakpınar, Kurtalan” ve Kurtalan köylerine ilişkin diğer Wikipedia maddeleri.

    Maddeler, Aşiretler Raporu (Kaynak Yayınları, 2014) ve Cibo 2016'ya dayanır.

    Wikipedia

  10. “Siirt aşiretleri hangileridir?”, Bernamegeh.

    Bernamegeh

  11. Pençenari Konfederasyonu Derneği, resmî Instagram hesabı.

    @pencenari.konfederasyonu

  12. Dengbêj kayıtları: Salihê Qûbînê, Teyîboyê Sêrtî ve Dengbêj İbrahîmê Pîrikî'nin “Bişarê Çeto” kilamları.

    Salihê QûbînêTeyîboyê Sêrtîİbrahîmê Pîrikî